- घनेन्द्र ओझा
कुनै समय कविता भनेको लयबद्ध, सरल र मार्मिक कुरा अभिव्यक्त गर्ने माध्यम भन्ने बुझिन्थ्यो । कविता बन्न लय अनिवार्य मानिन्थ्यो । पाठकहरूले मन परेको कविताका पंक्तिहरू भाका हालीहाली गाउने गर्थे । गाउाघरतिर अझैपनि रामायणका श्लोकहरू भाकाहालीहाली गाउने गरिन्छ । जानेर वा नजानेरै छन्दको लयसाग हामी परिचित भइसकेका थियौा । तर वास्तविक रूपमा छन्द लेखनको प्राविधिक ज्ञान नभइकनै हामी यसको लयसाग मात्र अभ्यस्त बन्यौा । छन्द लेखनको ज्ञान नहुादा केही समय यता धेरैजसो कवि तथा पाठकहरूबाट समेत छन्दोबद्ध कविताहरू उपेक्षित बनिरहेको पाइन्छ ।
छन्द हाम्रो मौलिक सम्पत्ति हो । यसको संरक्षण र संवर्द्धनको जिम्मा लनि हामी आफैा अग्रसर रहनुपर्ने बेला भएको छ । आधुनिक कविहरू गद्य कविता तर्फ आकषिर्त हुनुमा छन्द लेखनको प्राबिधिक ज्ञानको अभाव हुनु पनि एउटा कारण हो । सायद यही कुराको महशुस भएर नागार्जुन साहित्यिक प्रतिष्ठानले युवापुस्ताका केही कविहरूलाई छन्द लेखनकलाबारे प्रशिक्षण दिने सोच बनायो । र, गत असार ६ गतेदेखि १६ गतेसम्म डेढ हप्ते प्रशिक्षण कार्यक्रम सम्पन्न गर्यो । छन्दको सामान्य ज्ञानसम्म नभएका र छन्दमा रुचि राख्नेहरू झण्डै २ दर्जन कविहरूले भाग लिएको प्रशिक्षण कार्यक्रममा कवि एवं समालोचक श्रद्धेय गुरुद्वय श्री रामप्रसाद ज्ञवाली र श्री देवी नेपालज्यूको अथक मेहनत र हौसला हाम्रा लागि अझ प्रेरणादायी बन्न पुग्यो ।
वर्तमान समयमा समकालिन पुस्ताका धेरैजसो राम्रा कविहरूलाई समेत छन्दका बारेमा सामान्य ज्ञान समेत नभएको यथार्थ छ । कवि प्रोल्लास सिन्धुलीय भन्दै थिए- ‘म आफू एउटा कवि हुा सागसागै राम्रा छन्द कवि -उमानाथ शास्त्री) को सुपुत्र समेत, तर मलाई ज्यादै पीडा महशुस हुन्थ्यो कि म छन्दबारे अनभिज्ञ थिएा ।’ छन्द लेखन प्रशिक्षण प्राप्त गरिसकेपछि उनले भने- ‘अब छन्दबारे कसैले सोधे मुकः बन्नु पर्दैन ।’ छन्द सिक्न सजिलो छ तर छन्दमा राम्रा कविता लेख्न त्यतिकै गाह्रो पनि छ । प्रशिक्षक ज्ञवाली सर सचेत गराउादै हुनुहुन्थ्यो- ‘सफल मान्छे धेरै छन् तर असल ज्यादै कम, म सफल र असल दुवै हुनुपर्दछ भन्ने चाहन्छु ।’
हो पनि जस्तो लाग्यो श्रद्धेय गुरुको भनाई । कविता लेख्छु भनेर बस्यो, गण र मात्रा जुधायो, शब्द खोज्न थाल्यो, अझ उचित शब्द छान्न शब्दकोश पल्टाउन थाल्यो । बाबा Û सााच्चै कठिन काम रहेछ छन्दमा कविता लेख्न । तर, जव कविता पूरा हुन्छ र भाका हालेर गाउन थालेपछिको आनन्द भने लेख्दाको कष्टभन्दा धेरै मीठो हुादोरहेछ- प्रशिक्षार्थी साथीहरूको अनुभव हो यो । प्रशिक्षार्थी मित्र रोजन राई भन्दैथिए- ‘नचिनेको मानिससाग अचानक भेट हुादा कतिबेला उम्कूा जस्तोझैा भए जस्तै हुन्थ्यो छन्द कविता सुन्नुपर्दा । तर प्रशिक्षण लिइसकेपछि छन्द अत्यन्त प्यारो लाग्न थालेको छ ।’
वास्तवमै छन्द लेखन प्रशिक्षण लिइसकेपछि लाग्यो- छन्दमा जीवनको लय पनि निहित हुादो रहेछ । प्रशिक्षणमा पुरुष तथा नारी कविहरूको समान सहभागिता रहनु प्रशिक्षणको अर्को उल्लेखनीय पक्ष थियो । छन्द कविता लेखनको प्राविधिक ज्ञान नभए पनि छन्द कविता मनपर्ने गरेको र छन्दमा लेख्न प्रयास गरेपनि बुझ्दै जाादा ‘कााढाघारीको यात्रा आाखा छोपेर गरेको’ जस्तो लागेको बताइन् डा. जया सत्यालले । उनले भनिन्- ‘अब आाखा खुलेको छ ।’ कवि मायामितु न्यौपानेले छन्दमा भिन्न स्वाद हुनेरहेछ भन्दै अभ्यास गरे लेख्न सकिने आाट आएको बताइन् । उनले भनिन्- ‘तर अभ्यास धेरै गर्नुपर्ने रहेछ ।’
युवा कवि पदम गौतम छन्दबारे सुरुमा चासो नदिएकामा पश्चाताप गर्दैथिए- ‘नेपाली भाषा साहित्यमा लागेर पनि कति धेरै व्याकरणगत र भाषागत त्रुटि गर्दारहेछौा हामीहरू । छन्दको बारेमा पहिल्यै ज्ञान लिइएको भए आफ्नो लेखन अझ तिखारिने थियो कि ।’ आफ्नो अनुभव बााड्ने क्रममा उनले भने- ‘युवा पुस्ताका कविहरूलाई छन्दको ज्ञान दिन अति आवश्यक रहेछ ।’ आफ्नो लेखन यात्रा छन्दबाटै सुरु भएता पनि छन्दको व्यबहारिक ज्ञानको कमी रहेको बताउादै प्रशिक्षार्थी कवि सुरेश सुवेदीले यस प्रशिक्षणबाट आफ्ना धेरै कमजोरी सुधार गर्ने अवसर मिलेको बताए । यस्ता कार्यक्रमहरूलाई अभियानको रूपमा लैजान सके धेरै स्रष्टाहरू लाभान्वित हुनसक्ने उनको धारणा छ- ‘यो काम नागार्जुनले नै गरोस् भन्ने चाहन्छु ।’ यस छन्द लेखन प्रशिक्षणले आफूलाई छन्द कवि बनाउन प्रेरणा प्रदान गरेको पनि उनले बताए ।
समस्याको बोध हुनु नै समाधानको चरणमा प्रवेश गर्नु हो भन्दै प्रशिक्षक देवी नेपाल भन्दै हुनुहुन्थ्यो- ‘छन्दमा कविता लेख्ने समय गयो भन्नेहरू छन्द नबुझ्नेहरू हुन् । अब म ढुक्क छु छन्द कहिल्यै मर्दैन ।’ देवी सरसाग सहमति जनाउन चाहन्छु म पनि । अब छन्द कहिल्यै मर्दैन । तर एउटा कुरा, छन्दका बारेमा जानकारी दिने कार्य समयसमयमा गरिइरहनुपर्दछ ।
र, अन्त्यमा…
नागार्जुन साहित्यिक प्रतिष्ठान, जुझारु युवा साहित्यप्रेमीहरूको सहप्रयासमा स्थापित संस्थाले आफ्नो स्थापनाको सुरुवातदेखि नै नेपाली भाषा र साहित्यका विभिन्न विषय र सवालहरूमा बिबिध कार्यक्रमहरू गर्दै आएको छ । सरकारी तवरबाट भाषा, साहित्य र कला, संस्कृतिको संवर्द्धनका लागि स्थापित नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान र साझा प्रकाशनभन्दा एक कदम अगाडि बढ्ने प्रयास नागार्जुनले गरेको छ । संस्था सानो र ठूलो भन्दा पनि उसले गर्ने कार्यले संस्थाको महत्ता प्रष्ट हुन्छ । यसरी हेर्दा प्रज्ञा प्रतिष्ठानका दरिद्र प्राज्ञहरूको नाकमा पसिना बगाइदिने कार्य यसले गर्दै आएकामा नागार्जुन साहित्यिक प्रतिष्ठान धन्यवादको पात्र बनेको छ । आगामी दिनहरूमा अझ प्रभावकारी कार्यक्रमहरू ल्याएर सम्पूर्ण स्रष्टाहरूको साझा संस्था बन्न सक्नेछ भन्ने शुभेच्छा व्यक्त गर्दछु ।